Tư liệu
Nuôi cấy khoai tây ở Đà lạt
Ấn phẩm KHCN
Khoa học công nghệ
TS. Văn Thị Hạnh
2016
Một số tài liệu bạn cần đăng nhập với tư cách thành viên thì mới có thể tải toàn văn nội dung vê theo luật sở hữu trí tuệ.
Cho phép tải công cộng

Đà Lạt là thành phố du lịch nổi tiếng trên cao nguyên Lâm Viên, mái nhà hùng vĩ của Tây Nguyên. Với khí hậu ôn hòa dịu mát quanh năm, Đà Lạt còn là một vùng nông nghiệp trù phú đặc biệt với những sản phẩm hoa quả và rau trái đa dạng. Đây cũng là nơi lý tưởng để phát triển các loại cây ôn đới, đặc biệt là khoai tây cung cấp cho toàn bộ khu vực phía Nam.

Những ngày sau giải phóng, Đà Lạt phải đối mặt với rất nhiều khó khăn. Kinh tế tăng trưởng ở mức thấp, hệ thống giao thông giữa Đà Lạt và các tỉnh đồng bằng cũ kỹ, không đáp ứng được nhu cầu lưu thông nguyên liệu sản xuất và sản phẩm nông nghiệp bị hạn chế; nhiều trang trại phải ngừng sản xuất vì chưa tìm được lối ra cho sản phẩm. Vì vậy, việc khôi phục và phát triển nghề trồng khoai tây được lãnh đạo tỉnh rất quan tâm, không chỉ góp phần giải quyết tình trạng thiếu lương thực mà còn giúp khôi phục nền sản xuất trang trại đã bị mai một nhiều sau chiến tranh ở thành phố Đà Lạt.

Mọi việc bắt đầu từ sự có mặt của Rene Nozeran - giáo sư trường đại học Paris Sud (là thành viên của Đoàn đại biểu Đảng Cộng sản Pháp sang thăm Việt Nam năm 1975). Giáo sư Nozeran là nhà khoa học nổi tiếng trong lĩnh vực nuôi cấy mô thực vật. Ông là một trong những nhà khoa học tiên phong đưa kỹ thuật nuôi cấy mô thực vật áp dụng trong nhân giống cây trồng ở quy mô lớn.

Giáo sư Nozeran đã lên kế hoạch giúp Việt Nam triển khai chương trình đào tạo chuyên gia nuôi cấy mô thực vật và TS. Nguyễn Văn Uyển được Viện Khoa học Việt Nam cử đi vì ông biết tiếng Pháp và đã có kinh nghiệm thực tế về lĩnh vực này. Năm 1976, TS. Nguyễn Văn Uyển là người được giao tiếp cận chương trình này. Từ thực tế được tiếp thu tại Pháp, TS. Nguyễn Văn Uyển đã giúp ông nhanh chóng hoạch định phương hướng và kế hoạch cụ thể để triển khai các nghiên cứu nuôi cấy mô thực vật ứng dụng ở Việt Nam. Ông đã đề nghị với lãnh đạo Viện Khoa học Việt Nam phương án xây dựng phòng thí nghiệm nuôi cấy mô khoai tây ở Đà Lạt, nơi có khí hậu lý tưởng cho các nghiên cứu in vitro. Ngày 17/7/1977, Trạm Nghiên cứu Nuôi cấy mô Thực vật tại Đà Lạt đã được thành lập do TS. Nguyễn Văn Uyển phụ trách.

Thu hoạch khoai tây thử nghiệm
Thu hoạch khoai tây thử nghiệm

Nghiên cứu đầu tiên được tiến hành tại Trạm là xây dựng quy trình nhân giống khoai tây in vitro. Đây là phương thức tạo giống hoàn toàn mới và có nhiều ưu thế so với phương pháp truyền thống là giữ lại củ làm giống. Trong quá trình giữ giống, củ khoai giống rất dễ bị nhiễm và lây lan các tác nhân bệnh như virus, vi khuẩn và nấm dẫn đến giống cây bị thoái hóa. Cụ thể như giống khoai tây Thường Tín được trồng phổ biến ở khu vực phía Bắc thời kỳ trước giải phóng. Giống Thường Tín mặc dù có phẩm chất tương đối tốt và chịu được điều kiện thời tiết thay đổi khắc nghiệt nhưng đã thoái hóa do bị nhiễm hầu hết các loại virus gây bệnh, làm năng suất suy giảm và không ổn định. Theo đề nghị của giáo sư Nozeran, TS. Nguyễn Văn Uyển đã mang giống khoai tây Thường Tín sang Pháp để định danh và xác định đây là giống Arkersegel, là giống khoai tây cổ ở Đức, được nhập từ châu Âu vào Việt Nam từ năm 1938. Ở châu Âu, giống này có năng suất thấp nên từ lâu đã bị loại bỏ nhưng ở khu vực phía Bắc vẫn duy trì nguồn giống này.

Ngay khi có cây giống khoai tây trong ống nghiệm, nhóm nghiên cứu đã tiến hành bước tiếp theo là thử quy trình trồng trên đất vườn.

Cùng với sự khích lệ và giúp đỡ của giáo sư Nozeran, nhóm nghiên cứu đã cải tiến quy trình ở khâu bầu đất làm khoai ra củ bình thường. Vụ thử nghiệm tiếp theo cho kết quả rất tốt so với đối chứng trồng từ củ. Những củ khoai tây no tròn như chứa đựng cả hy vọng tương lai của vùng chuyên canh và hạnh phúc vô bờ của người nghiên cứu.

Kết quả thử nghiệm tại vườn thành công là cơ sở để nhóm nghiên cứu tự tin vận động bà con nông dân trồng cây giống cấy mô ngoài đồng. Trạm cấy mô đã cung cấp giống cây miễn phí, đồng thời cử nhân viên đến tận nơi hướng dẫn bà con kỹ thuật canh tác. Bác Thái Trung Trực là người đầu tiên xung phong tiếp nhận cây giống cấy mô từ Trạm về trồng trên ruộng nhà và cho kết quả thu hoạch rất tốt. Sau vụ thử nghiệm này, nhiều hộ nông dân đã hoàn toàn tin tưởng sử dụng giống cây cấy mô thay củ trên ruộng của họ.

Củ khoai tây từ cây nuôi cấy mô
Củ khoai tây từ cây nuôi cấy mô

Từ kết quả này, lãnh đạo tỉnh và ngành nông nghiệp đã thấy rõ triển vọng của ứng dụng kỹ thuật nuôi cấy mô vào sản xuất. Tỉnh đã tạo điều kiện để trồng thử nghiệm trên diện tích lớn hơn và kết quả hoàn toàn đáng tin cậy. Sau gần một năm nghiên cứu và thử nghiệm, Viện Khoa học Việt Nam đã tổ chức hội thảo “Đánh giá thành quả của ứng dụng công nghệ nuôi cấy mô tế bào thực vật trong nhân giống mô khoai tây ở Đà Lạt”.

Hội thảo được các nhà khoa học nổi tiếng trong nông nghiệp như Võ Tòng Xuân, Đào Thế Tuấn, Trần Thế Thông quan tâm và tin tưởng, vì từ đây sẽ mở ra hướng đi mới rất quan trọng cho lĩnh vực trồng trọt ở Việt Nam.

Thời gian sau đó, trước nhu cầu về cây giống khoai tây tăng vượt mức phòng thí nghiệm của Trạm có thể cung cấp (khoảng 500 triệu cây/vụ), TS. Nguyễn Văn Uyển và cộng sự đã nghiên cứu xây dựng phương pháp “Nhân giống khoai tây kết hợp nuôi cấy mô và luống mạ” ngay tại Trạm.

“Luống mạ” là khâu trung gian giữa phòng thí nghiệm và đồng ruộng. Đây cũng là giai đoạn cây được thích ứng từ điều kiện phòng thí nghiệm trước khi trồng ở ruộng. Số lượng cây được nhân lên theo cấp số nhân, đồng thời có thể kiểm soát chất lượng cây giống mà không cần đầu tư phòng thí nghiệm cồng kềnh, tốn kém.

Giải pháp “luống mạ” đã giải được bài toán thực tế về giống, đưa năng suất và tổng sản lượng khoai tây vùng Đà Lạt lên gấp đôi so với năm 1970. Trạm đã xây dựng được một số vệ tinh là các hộ nông dân ở địa phương. Trong số vệ tinh này, Trần Văn Ngọc và Phan Huy Đông là người có công rất lớn trong việc phát triển giống khoai tây cấy mô ra đồng ruộng theo phương pháp khoai tây "luống mạ".

Từ kết quả nghiên cứu của mình, Trạm đã tiến hành trồng thử nghiệm thành công giống cấy mô ở một số vùng phía Bắc, chứng minh cây giống khoai tây từ quy trình nhân giống kết hợp luống mạ mang lại giá trị rất cao.

Khi quy trình nhân giống đã ổn định và việc sử dụng giống khoai tây cấy mô đã trở nên quen thuộc với các hộ nông dân ở Đà Lạt thì TS. Nguyễn Văn Uyển lại trăn trở với vấn đề phục tráng và giữ giống cây sạch bệnh để đáp ứng yêu cầu sản xuất bền vững. Ông cùng nhóm nghiên cứu áp dụng phương pháp nuôi cấy đỉnh sinh trưởng kết hợp với xử lý nhiệt để loại trừ một số loại virus thông thường. Phương pháp này đã tạo ra giống cây sạch bệnh hơn phương pháp nuôi cấy đỉnh sinh trưởng đơn thuần vì ở nhiệt độ cao, đa số virus sẽ bị bất hoạt.

TS. Nguyễn Văn Uyển đang giới thiệu quy trình nhân giống khoai tây bằng phương pháp nhân giống vô tính với Phó Thủ tướng - Đại tướng Võ Nguyên Giáp,   tháng 12-1977 (Ảnh Trần Lệ)
TS. Nguyễn Văn Uyển đang giới thiệu quy trình nhân giống khoai tây bằng phương pháp nhân giống vô tính với Phó Thủ tướng - Đại tướng Võ Nguyên Giáp, tháng 12-1977 (Ảnh Trần Lệ)

Ngoài việc sáng tạo phương pháp khoai tây "luống mạ", các cộng sự của TS. Nguyễn Văn Uyển đã nghiên cứu thành công công nghệ tạo củ giống khoai tây nhỏ (minituber) nặng từ 5-15 g và siêu nhỏ (microtuber) nặng dưới 5 g bằng cách nuôi cấy in vitro cây khoai tây trong điều kiện thuận lợi cho sự tạo củ. Ưu điểm của phương pháp này là giảm chi phí vận chuyển và dễ dàng bảo quản, có độ thuần giống (do sinh sản vô tính) và độ sạch bệnh cao. Nhóm nghiên cũng đề xuất phương án kết hợp phương pháp luống mạ tạo ra củ nhỏ để tăng khả năng cung cấp giống cho các vùng xa. Đây là phương pháp tạo giống khoai tây duy nhất chỉ có ở Việt Nam.

Phương pháp "luống mạ" độc đáo này đã được Trung tâm Khoai tây quốc tế (CIP) phổ biến, tập huấn kỹ thuật cho các nước đang phát triển.

Phương pháp nhân giống khoai tây kết hợp nuôi cấy mô và luống mạ tại Đà Lạt được các chuyên gia của CIP gọi tên là FOS (Flash Out System) với hình ảnh một chùm tia sáng phát ra liên tục từ một vài nguồn sáng, mà nguồn sáng đó là các đơn vị chuyên nhân giống khoai tây bằng phương pháp cấy mô. Từ năm 1985 đến 1993, phương pháp FOS đã được thử nghiệm ở nhiều nước với sự chủ trì của CIP.

Công trình khoai tây Đà Lạt được giới thiệu trong nhiều hội nghị quốc tế, đồng thời nhiều nước trong khu vực đã đến Đà Lạt tham quan và học tập về kỹ thuật nhân giống khoai tây cấy mô theo phương pháp FOS.

Nguyễn Văn Uyển là cái tên được gắn liền với những vấn đề về nhân giống khoai tây in vitro nhiều đến mức các nhà khoa học nước ngoài đã gọi ông một cách thân mật là Ông Khoai Tây (Mr. Potato). Trong nhiều hội nghị quốc tế về nuôi cấy mô, danh xưng Mr. Potato ngày càng trở nên quen thuộc trong giới khoa học trong và ngoài nước.

Ngày nay, Đà Lạt đã trở thành thủ phủ của công nghệ nuôi cấy mô, không chỉ với cây khoai tây mà còn rất nhiều cây ăn trái và hoa có giá trị kinh tế cao.

Góp ý của bạn đọc

Nhập mã bảo vệ
Hình ảnh CAPTCHA
Nhập mã Hiển thị ở trên vào hộp dưới đây