Đăng nhập
Tư liệu

Tư liệu KH&CN

Giới thiệu văn hóa, lịch sử Việt Nam đến bạn bè quốc tế qua tài liệu mộc bản triều Nguyễn - Di sản tư liệu thế giới
Ấn phẩm KHCN
Khoa học công nghệ
Trần Thị Minh - Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV
2020
Một số tài liệu bạn cần đăng nhập với tư cách thành viên thì mới có thể tải toàn văn nội dung vê theo luật sở hữu trí tuệ.
Cho phép tải công cộng

Đôi nét về tài liệu Mộc bản triều Nguyễn - Di sản tư liệu thế giới

Trong kho tàng Di sản văn hóa Việt Nam, mộc bản là loại hình tài liệu đặc biệt mang nhiều dấu ấn quan trọng; là chứng tích của nền văn minh, văn hóa nhân loại về nghệ thuật khắc in trên gỗ. Bên cạnh đó, những giá trị nội dung nằm trong mỗi tấm mộc bản đã trở thành kho tàng lịch sử vô giá, giúp các thế hệ mai sau có thể nghiên cứu, đối chiếu, tìm hiểu về cội nguồn lịch sử của dân tộc qua các giai đoạn, thời kỳ phát triển.

Mộc bản triều Nguyễn không chỉ là tài sản riêng của ngành Lưu trữ mà còn là tài sản vô cùng quý giá của quốc gia, quốc tế.

Di sản tư liệu thế giới Mộc bản triều Nguyễn phản ánh một cách tập trung, tiêu biểu nhất về lịch sử, truyền thống văn hóa Việt Nam, có vai trò to lớn trong sự nghiệp dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam.

Trong các loại hình di sản văn hóa ở Việt Nam, có những giá trị di sản mang tầm vóc thế giới, được cả nhân loại tôn vinh. Tính đến nay, Việt Nam có 24 di sản được Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên hiệp quốc (UNESCO) công nhận là di sản thế giới; trong đó, có 8 di sản thiên nhiên và di sản văn hóa vật thể, 12 di sản văn hóa phi vật thể và 4 di sản tư liệu. Tài liệu Mộc bản triều Nguyễn được vinh danh là Di sản tư liệu thế giới đầu tiên của Việt Nam vào ngày 31/7/2009. Đây là tài sản vô cùng quý giá của toàn nhân loại và là “kho báu” vô giá đối với ngành du lịch.

Di sản văn hóa được coi là nguồn lực quan trọng để phát triển du lịch, việc phát huy hiệu quả giá trị của mộc bản đã góp phần đưa di sản trở thành sản phẩm văn hóa - du lịch hấp dẫn, nhiều giá trị, thu hút đông đảo du khách tham quan, khám phá để nghiên cứu về lịch sử, văn hóa Việt Nam.

Quá trình hình thành tài liệu Mộc bản triều Nguyễn

Mộc bản triều Nguyễn là những tài liệu đặc biệt, viết bằng chữ Hán Nôm khắc ngược trên gỗ để in ra thành sách, được dùng phổ biến ở thời kỳ phong kiến Việt Nam. Khối tài liệu này đã được UNESCO công nhận là Di sản tư liệu thuộc Chương trình Ký ức thế giới vào ngày 31/7/2009.

Sau khi chính thức thành lập vương triều vào năm 1802, đến năm Gia Long thứ 10 (1811), nhà vua xuống chiếu cho soạn Quốc sử. Năm 1820, vua Minh Mệnh cho lập Sử Quán - cơ quan chuyên biên soạn sách sử của triều đình.

 Như vậy, việc khắc in mộc bản được Vương triều Nguyễn cực kỳ coi trọng, sử dụng để lưu truyền chính sử và phổ biến các chính sách, pháp luật của triều đình đến với nhân dân.

Năm Tân Mùi (1811), vua Gia Long đã cho thành lập Sử Cục, cơ quan tiền thân của Quốc Sử Quán sau này. Năm 1829, Minh Mệnh cho thành lập Nội các, tiền thân của Nội các là Thị thư viện, Thị hàn viện, Nội hàn viện, Thượng bảo ty. Năm Minh Mệnh thứ 1 (1820), vua đã cho nhập 4 cơ quan này lại thành Văn thư phòng. Năm 1829, vua Minh Mệnh đã cải tổ Văn thư phòng và thành lập Nội các. Chức năng chính của Nội các là chuyên trách công việc ấn chương, biên soạn chính sử, thực lục góp phần khẳng định cơ sở pháp lý mang tính chính thống của Vương triều Nguyễn.

Quy trình biên soạn sách và khắc in Mộc bản triều Nguyễn

 Để tiến hành biên soạn các bộ quốc sử, thực lục các triều vua, các sách chuyên khảo về địa chí, văn hóa, giáo dục…, triều đình nhà Nguyễn đã thiết lập ra một bộ máy biên tập. Đứng đầu và chịu trách nhiệm thi hành là các văn, võ đại thần đầu triều.

 Việc tuyển chọn thợ san khắc được thực hiện hết sức tỉ mỉ và thận trọng, đó là những người thợ giỏi được tuyển chọn trong cả nước sung vào làm việc tại Quốc Sử Quán. Trong quá trình san khắc, các viên quan có chức trách cao ở Quốc Sử Quán được điều phái đến trông coi, kiểm duyệt.

 Để khắc ván, người ta cần chuẩn bị ván khắc (gỗ), giấy và mực in; thường sử dụng gỗ mít, thị để khắc mộc bản. Sau đó, bắt đầu thực hiện các bước xử lý gỗ như ngâm gỗ cho hết nhựa, hong khô, bào phẳng 2 mặt, cắt thành hình gần nhất với việc khắc in.

 Khắc ván in sách và đóng quyển là công đoạn quan trọng và phức tạp nhất trong việc tạo ra mộc bản. Sau khi sách được biên soạn xong, được vua phê chuẩn, sẽ giao cho đằng lục chép lại. Sau đó, kiểm tra, đối chiếu lại bản gốc cho đúng. Tiếp theo, thợ khắc sẽ dùng hồ phết lên bề mặt ván khắc, dán những tờ giấy chép nội dung lên. Khi dán, bề mặt được viết chữ sẽ dán vào trong để tạo thành chữ ngược. Khi bề mặt ván khắc khô đi, thợ khắc sẽ dùng bàn chà để lấy bớt lớp giấy đi, để cho phần chữ hiện lên rõ hơn.

Dụng cụ khắc ván gồm có nhiều loại khác nhau như dùi, đục, chàng, nạc với nhiều kích thước. Tùy từng loại chữ, nét chữ hoặc vị trí mà thợ khắc sử dụng các dụng cụ phù hợp.

Để in ván, trước hết, phải ngâm ván vào nước cho nước ngấm vào gỗ để ván ngấm nước và ăn mực ít hơn. Sau đó, người ta bôi mực lên bề mặt ván khắc bằng chổi hoặc con lăn. Khi mực phủ đều lên bề mặt ván khắc, người thợ in sẽ úp tờ giấy lên, dùng bàn xoa chà nhẹ lên bề mặt giấy, dùng ngón tay miết từng hàng chữ cho giấy bám vào mực. Sau cùng, thợ in lấy giấy ra khỏi bề mặt. Khi đóng quyển, thợ in sẽ đem toàn bộ những tờ đã in ra gấp trang đôi, xếp theo thứ tự trang, vỗ cho đều, ép bìa đã phết cậy rồi nẹp lại. Tháo nẹp, ép sách và gắn sơn ta vào gáy sách cùng phần chỉ cho chết dây. Viết tên sách, thứ tự số quyển để hoàn thiện sách.

Giá trị của Mộc bản triều Nguyễn

Mộc bản triều Nguyễn gồm nhiều pho sách quý của vương triều. Mỗi tác phẩm từ khi biên soạn cho đến khi mang đi khắc in đều theo mệnh lệnh của nhà vua. Cho nên, khác với những khối mộc bản khác tồn tại trong cùng thời kỳ, Mộc bản triều Nguyễn luôn được bảo quản nghiêm ngặt, trong điều kiện tốt nhất có thể của triều đình. Các quan khi được giao làm việc này cũng phải thực hiện một cách cung kính hết mức. Chính vì tính chất quan trọng đó mà trong thời kỳ phong kiến, những tài liệu này được xem như là “quốc bảo”, chỉ có một số người có thẩm quyền, trách nhiệm làm việc tại Quốc Sử Quán mới được tiếp xúc.

Mỗi bản khắc in là một tác phẩm nghệ thuật, với những nét chữ sắc sảo, đậm nhạt; với các nét khắc hoa văn, họa tiết rồng, mây, loan phượng; hình vẽ những cổ vật; bản đồ thế giới và các tỉnh/thành của Việt Nam.

 Trong kho tàng sách mộc bản mà Vương triều Nguyễn để lại cho hậu thế, có rất nhiều pho sách quý, đặc biệt là những bộ quốc sử được triều Nguyễn biên soạn hết sức công phu, có giá trị lớn, chứa đựng nhiều thông tin chân xác của thời cuộc như Đại Việt sử ký toàn thư, Đại Nam thực lục, Minh Mạng chính yếu, Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, Đại Nam nhất thống chí,...

Các tài liệu mộc bản khác tại Việt Nam

Bên cạnh Mộc bản triều Nguyễn, hiện nay, ở Việt Nam vẫn còn nhiều tài liệu mộc bản khác nằm rải rác khắp nơi trong cả nước, chủ yếu tại các cơ sở thờ tự như chùa, đền, nhà thờ họ. Trong đó, có những khối tài liệu rất có giá trị, đã được UNESCO vinh danh là Di sản tư liệu thế giới khu vực châu Á - Thái Bình Dương như Mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm (Bắc Giang), Mộc bản Trường học Phúc Giang (Can Lộc - Hà Tĩnh), Mộc bản chùa Bổ Đà (Bắc Giang),...

Cùng với sự thăng trầm của thời cuộc, mỗi một triều đại đều cố gắng để lại cho hậu thế những dòng “tín sử”. Và như thế, lịch sử hàng nghìn năm của dân tộc ta tiếp tục được lưu truyền để hun đúc những truyền thống yêu nước, lòng tự tôn, tự hào dân tộc. Và trong dòng chảy đó của lịch sử, không thể không nhắc đến vai trò cực kỳ quan trọng của mộc bản. Đó không chỉ là công cụ để truyền tải thông tin mà còn là hồn cốt của mỗi giai đoạn lịch sử, là niềm tự hào về nghệ thuật khắc in và điêu khắc của các bậc tiền nhân nước Việt.

Phát huy giá trị tài liệu Mộc bản triều Nguyễn gắn với phát triển du lịch văn hóa tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia IV (Khu du lịch Biệt điện Trần Lệ Xuân)

Trung tâm Lưu trữ Quốc gia IV, trực thuộc Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước - Bộ Nội vụ, được thành lập và đi vào hoạt động từ cuối năm 2006. Từ đó đến nay, Trung tâm luôn chú trọng đến công tác trưng bày, triển lãm, giới thiệu giá trị của tài liệu Mộc bản triều Nguyễn đến đông đảo công chúng, nhằm góp phần xây dựng và quảng bá hình ảnh quốc gia, truyền bá các giá trị lịch sử, văn hóa của đất nước và con người Việt Nam đến bạn bè quốc tế.

Tháng 12/2007, Trung tâm đã sử dụng những ngôi biệt thự cũ của bà Trần Lệ Xuân sau khi trùng tu, sửa chữa để trở thành Khu trưng bày tài liệu lưu trữ quý hiếm, triển lãm Di sản tư liệu thế giới Mộc bản triều Nguyễn và mở cửa thường xuyên để đón các nhà nghiên cứu, du khách trong nước và quốc tế đến tham quan, tìm hiểu.

Từ năm 2007 đến tháng 5/2020, Khu trung bày, triển lãm của Trung tâm đã đón tiếp và phục vụ hơn 500.000 lượt khách thuộc các đối tượng khác nhau đến tham quan như: các nhà nghiên cứu, thầy - cô giáo, học sinh, sinh viên, lực lượng vũ trang, Hội cựu chiến binh, Hội người cao tuổi, công nhân, khách gia đình, khách lẻ...

Với mục đích đưa giá trị lịch sử, văn hóa Việt Nam đến gần hơn với đông đảo công chúng, Trung tâm đã xây dựng và tổ chức Khu trưng bày triển lãm tài liệu lưu trữ quốc gia tại khu di tích Biệt điện Trần Lệ Xuân, thực hiện triển lãm Di sản Mộc bản và nhiều tài liệu quý hiếm khác được bố trí bài bản, chuyên nghiệp theo từng chuyên đề và tiểu đề khác nhau; nội dung triển lãm được thay đổi thường xuyên để đáp ứng nhu cầu, thị hiếu, yếu tố giá trị mới để thu hút đông đảo khách tham quan. Đặc biệt, các sự kiện lịch sử tiêu biểu được Trung tâm chuyển thể thông qua các tác phẩm tranh vẽ trên chất liệu sơn dầu, vải, tấm alu,... nhằm tạo ra sự tương tác giúp người xem trực quan sinh động, dễ hiểu, phù hợp với nhiều đối tượng thưởng lãm.

Các nội dung triển lãm Trung tâm đã thực hiện trong thời gian qua như chuyên đề “Không gian Mộc bản triều Nguyễn - Di sản tư liệu thế giới” giúp người xem có cái nhìn tổng quan về quá trình sản sinh khối tài liệu Mộc bản triều Nguyễn, giá trị văn hóa, lịch sử được khắc trên Mộc bản - di sản cha ông để lại trải dài theo tiến trình phát triển của lịch sử dân tộc. Chuyên đề “Hoàng Sa, Trường Sa là của Việt Nam - Những bằng chứng lịch sử và pháp lý” giúp người xem tìm hiểu các bằng chứng không thể tranh cãi về chủ quyền của Việt Nam đối với 2 quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa, những bằng chứng pháp lý này được khắc ghi trong di sản Mộc bản triều Nguyễn và nhiều thư tịch cổ quý giá khác. Ở nội dung triển lãm “Quốc hiệu và Kinh đô nước Việt trong lịch sử qua Mộc bản triều Nguyễn - Di sản tư liệu thế giới” giúp người xem tìm hiểu tường tận về cội nguồn tên nước của dân tộc Việt Nam trải dài trong tiến trình dựng nước và giữ nước của cha ông; giới thiệu tên gọi đất nước từ khởi thủy cho đến triều Nguyễn; bắt đầu từ Xích Quỷ của Kinh Dương Vương đến Việt Nam của vua Gia Long năm 1804,… Trong các không gian triển lãm, chuyên đề như “Di sản tư liệu thế giới Châu bản, Mộc bản - Giá trị lịch sử từ ký ức”, “Triều Nguyễn với việc biên soạn và san khắc quốc sử”, “Mộc bản triều Nguyễn - Bảo vật Hoàng Triều”, “Thiên hùng ca sử Việt”,... đều giúp người xem hiểu sâu hơn về những trang sử hào hùng của dân tộc qua suốt mấy nghìn năm dựng nước và giữ nước của bao thế hệ người Việt đã thay nhau viết nên thiên anh hùng ca vẻ vang về lịch sử, về những trận đánh lẫy lừng chống lại giặc ngoại bang xâm lấn. Để từ đó, nhìn lại những trang sử vàng trong lịch sử dân tộc, bắt đầu từ khởi thủy cho đến thế kỷ XV, đó là quá trình dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam, là một chặng đường dài đầy gian nan, thấm đẫm mồ hôi, xương máu của biết bao thế hệ đi trước. Hay kể lại chuyện ngày xưa cha ông dựng nước cùng các tấm gương anh hùng mà sử vàng còn lưu danh để thấy đời sau còn vang mãi những khát vọng non sông.

Tại triển lãm chủ đề “Khoa cử Việt Nam xưa trong Di sản tư liệu thế giới” tại Văn Miếu Quốc Tử Giám Hà Nội giới thiệu về truyền thống hiếu học, truyền thống tôn sư trọng đạo của dân tộc trải dài trong lịch sử; văn hóa truyền thống, về nết nhà trong tết cổ truyền của dân tộc được khắc họa lại ở triển lãm “Tết Hoàng cung trong Mộc bản triều Nguyễn - Di sản tư liệu thế giới”.

Qua các nội dung triển lãm, giá trị của Di sản tư liệu thế giới đã được truyền tải một cách đầy đủ, chi tiết và bài bản đến mỗi khách tham quan, bởi Trung tâm Lưu trữ Quốc gia IV có đội ngũ thuyết minh viên chuyên nghiệp, tận tình, tâm huyết với công việc, đang hàng ngày mang giá trị của Di sản đến gần hơn với đông đảo công chúng.

Ngày nay, Khu trưng bày tài liệu lưu trữ nói chung và Di sản Mộc bản nói riêng tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia IV đã trở thành điểm đến quen thuộc, hấp dẫn và để lại nhiều ấn tượng sâu sắc trong lòng du khách mỗi khi có dịp đặt chân đến thành phố xinh đẹp ngàn hoa Đà Lạt.

Số 4/2020

Góp ý của bạn đọc

Nhập mã bảo vệ
Hình ảnh CAPTCHA
Nhập mã Hiển thị ở trên vào hộp dưới đây
HDT HTML

THƯ VIỆN VIDEO VÀ HÌNH ẢNH

VIDEO

 HÌNH ẢNH


HDT HTML
HDT NewsBlog

BẢN TIN KHỞI NGHIỆP ĐỔI MỚI SÁNG TẠO

Số 35/2020 - 28/09/2020
Số 35/2020 Xem thêm
Số 34/2020 - 28/09/2020
Số 33/2020 - 28/09/2020
Số 32/2020 - 10/09/2020
Số 31/2020 - 10/09/2020
HDT HTML
Thống kê truy cập
  • 6.363.086
  • Đang online: 145
  • Trong tuần: 5.082
  • Trong tháng: 141.183
  • Trong năm: 1.478.057